خورشيد زد علامت دولت به بام تو * تا گشت دولت از بن دندان غلام تو راوندى در راحة الصدور در مدح غياث الدين كيخسرو سلجوقى گويد : « رايت سلطنت غياث الدين چون طلوع صبح صادق ، پرتو به هرطرف رساند و تيغ آبدار جان شكارش چون تيغ آفتاب جهان‌گشا باد . » « 1 » در دورهء صفويه نقش شير و خورشيد در واقع علامت رسمى دولت ايران گرديد ، به‌طورى كه توماس هربرت انگليسى كه در سنهء 1036 ه ق . سفرى به ايران كرده در سفرنامهء خود متذكر مىگردد ، در واقع شيخ جنيد پدربزرگ شاه اسماعيل بود كه علامت شير و خورشيد را پذيرفت . در بين سلاطين صفوى ، پادشاهى كه روى بيرق و علم خود نقش شير و خورشيد نداشته و روى سكهء مسى خود نيز پيكر شير و خورشيد نقش نكرده است شاه اسماعيل صفوى است ، بيرقهاى وى سبز و بالاى علم نيز شكل ماه داشته است . قاسمى گنابادى در توصيف علمهاى او گويد : علمهاى سبزش ستون سپهر * مه رايت آيينهء ماه و مهر ژان‌شاردن فرانسوى كه از ( 1664 تا 1677 ه » دوبار به ايران سفر كرده و سفرنامهء جالبى دربارهء ايران نوشته است ، بيرق شير و خورشيد و ساير علمهاى عهد خود را چنين توصيف مىكند : « بيرقهاى آنها نوك باريك مىباشد ، و به همه رنگها با پارچه‌هاى قيمتى ساخته مىشود . روى اين بيرقها ، يا آيه‌هاى قرآن مىنويسند يا شير و ذو الفقار على ، و يا شيرى كه خورشيد طالعى بر پشت دارد نقش مىكنند . يكى از مهمترين مشاغل و مناصب دولتى در ايران منصب « علمدارباشى » است . » « 2 » . . . سرجان ملكم دربارهء علامت شير و خورشيد بر بيرقهاى ايران مىنويسد : « سلاطين ايران هم از قرنهاى بسيار صورت شير و خورشيد را مخصوص خود مىشمردند . . . اين صورت در سكهء يكى از سلاطين سلاجقهء قونيه ديده شده است . چون هلاكو اين سلسله را تمام كرد ، احتمال دارد كه خود يا اعقاب او اين نقش را به علامت اين فتح اختيار كرده و از آن به بعد يكى از نشانهاى معروف ايران شده باشد . » در پرچمهاى دورهء قاجاريه نخست شير را به حال نشسته تصوير مىكردند . ولى بعدها شير ايستاده و خورشيد را در حال طلوع در پشت آن نشان مىدادند . شاعر گمنامى در عهد فتحعليشاه مىگويد : « ايران كنام شيران ، خورشيد شاه ايران * زانست شير و خورشيد نقش درفش دارا « 3 »

--> ( 1 ) . همان ، ص 75 به بعد . ( 2 ) . همان ، ص 104 به بعد . ( 3 ) . همان كتاب ، ص 119 به بعد .